Rayon ərazisində yerləşən tarixi abidələr

1. Azad qadın heykəli

Kürdəmir şəhəri, Vaqif küçəsi, 14 ünvanda yerləşən "Azad Qadın" heykəli sadəcə bir park dekorasiyası deyil, dövlət tərəfindən qorunan rəsmi tarix-mədəniyyət nümunəsidir. Heykəl 20-ci əsrin əvvəllərində Azərbaycanda baş qaldıran qadın azadlığı hərəkatının rəmzidir. Cəfər Cabbarlının "Sevil" pyesindən ilhamlanaraq yaradılıb. Şərq qadınının çadranı ataraq cəmiyyətə, təhsilə və elmə inteqrasiyasını təmsil edir. Bakıdakı məşhur "Azad Qadın" heykəli ilə eyni fəlsəfəni daşısa da, Kürdəmirdəki variant regional üslubda işlənmişdir.
Bir əli ilə çadrasını çiynindən atan, digər əlini isə irəliyə, yuxarıya doğru uzadan qadın obrazı təsvir edilib. Bu, "zülmətdən işığa çıxış" vizual mesajını verir.

2. Böyük Vətən müharibəsində həlak olmuş həmvətənlərimizin xatirə abidəsi

Abidə Kürdəmir şəhərinin mərkəzində yerləşən və sakinlər arasında "Qələbə" parkı (bəzən "41-45 parkı") kimi tanınan geniş istirahət zonasında ucaldılıb. Bu park həm də rayonun əsas tədbirlərinin keçirildiyi mədəniyyət mərkəzlərindən biridir. Müharibədə canından keçmiş kürdəmirlilərin xatirəsinə ucaldılmış hündür monumental abidə. Kompleksin daxilində Kürdəmirin fəxri, Sovet İttifaqı Qəhrəmanı Məmiş Abdullayevin büstü yerləşir. O, müharibə illərində göstərdiyi rəşadətə görə bu yüksək ada layiq görülmüşdür. Abidənin ətrafında müharibəyə gedən və geri dönməyən yüzlərlə kürdəmirli əsgərin adlarının həkk olunduğu lövhələr mövcuddur.

3. Qaratəpə yaşayış yeri və qəbristanlıq

Kürdəmirin Sığırlı kəndindən 3 km şimalda yerləşən Qaratəpə yaşayış yeri və qəbiristanlıq tarixi abidəsi 2001-ci ildə AMEA-nın göstərişi ilə ölkə əhəmiyyətli abidə kimi aşkar edilərək qeydiyyata götürülüb. Abidənin ümumi ərazisi 5 hektardır. Ərazidə yalnız bir təpə var ki, onun da yerdən hündürlüyü 5-6 metrə qədərdir. Ərazinin ilkin tədqiqinə əsasən bura qədim yaşayış yeri olub. Hazırda qəbiristanlıqda 100-ə yaxın qədim qəbir vardır
Qaratəpə yaşayış yeri və qəbiristanlığı Şirvan düzünün ən sirli və zəngin arxeoloji abidələrindən biri hesab olunur. Təxminən 5 hektarlıq geniş bir ərazini əhatə edən bu kompleks həm yaşayış məskəni olan hündür təpədən, həm də onun ətrafındakı qədim nekropoldan ibarətdir. Tarixi kökləri antik dövrə və ilk orta əsrlərə, xüsusən də Qafqaz Albaniyası dövrünə gedib çıxan bu məkan bölgənin hələ min il əvvəl mühüm mədəniyyət və ticarət mərkəzi olduğunu sübut edir. Abidənin strateji yerləşməsi onun vaxtilə hərbi-müdafiə xarakterli bir məntəqə olduğunu da ehtimal etməyə əsas verir, çünki təpənin hündürlüyü ətraf əraziləri tam nəzarətdə saxlamağa imkan verir.
Qaratəpənin ən bənzərsiz xüsusiyyəti onun qəbiristanlığındakı qəbirüstü abidələrdir. Burada tapılan 100-dən çox qədim qəbir daşı üzərindəki həndəsi naxışlar, günəş simvolları və müxtəlif heyvan təsvirləri Azərbaycanın orta əsr sənətkarlığının və inanc sisteminin canlı şahidləridir. Bu daşlar sadəcə bir məzar nişanı deyil, həm də o dövrün insanlarının dünyagörüşünü, mifologiyasını və məişət tərzini əks etdirən sənət əsərləridir. Tədqiqatlar zamanı ərazidən həmçinin saxsı qab qırıqları, tunc bəzək əşyaları və əmək alətləri tapılmışdır ki, bu da burada dulusçuluq və metalişləmənin yüksək inkişaf etdiyini göstərir. Sığırlı kəndi ilə Qaratəpə arasındakı tarixi bağlılıq isə yerli əhalinin bu torpaqlarda çox qədimdən kök saldığını, maldarlıq və əkinçiliklə məşğul olan "Sığırlı" tayfasının bu mədəni irsi qoruyub saxladığını nümayiş etdirir. Bu gün dövlət tərəfindən ölkə əhəmiyyətli abidə kimi qorunan Qaratəpə, həm tarixçilər, həm də bölgənin keçmişinə maraq göstərən səyyahlar üçün əsl xəzinə sayılır.

4. Şəhərgah yaşayış yeri

Kürdəmir rayonunun, Ərəbqubalı kəndi ərazisində yerləşən Şəhərgah (bəzi mənbələrdə Şəhriyar və ya Şəhərgah təpəsi kimi qeyd olunur) yaşayış yeri, Azərbaycanın erkən orta əsrlər tarixinə aid ən mühüm şəhər tipli məskənlərindən biridir. Bu abidəni sadəcə fərdi bir "yaşayış evi" kimi deyil, geniş bir şəhər qalığı və antik dövrün yaşayış kompleksi kimi dəyərləndirmək lazımdır. Şəhərgah, vaxtilə Şirvan düzündən keçən karvan yollarının üzərində strateji bir məntəqə rolunu oynamışdır.. Abidə təxminən ərazisi 25 ha təşkil edir.
Arxeoloji qazıntılar və yerüstü müşahidələr zamanı məlum olmuşdur ki, Şəhərgahda evlər əsasən çiy kərpicdən və çay daşlarından inşa edilib, bu da dövrün tikinti mədəniyyətinin spesifik xüsusiyyətlərini göstərir. Ərazidə tapılan çoxsaylı dulusçuluq nümunələri, xüsusən də şirli və şirsiz saxsı qablar, iri su küpləri və təndir qalıqları burada intensiv məişət həyatının olduğunu, insanların oturaq həyat tərzi keçirdiyini sübut edir. Şəhərgahın ərazisində evlərin bir-birinə yaxın yerləşməsi və müdafiə xarakterlidivar qalıqlarının izləri, buraın adi bir kənd deyil, müəyyən dərəcədə idarəetmə və mühafizə sisteminə malik olan qədim bir qəsəbə və ya kiçik şəhər olduğunu deməyə əsas verir.
Tarixçilər bu yaşayış yerini Qafqaz Albaniyasının süqutundan sonrakı və erkən İslam dövrünə (təxminən VI-IX əsrlər) aid edirlər. Şəhərgahın taleyi regionun iqlim dəyişiklikləri və Kür çayının yatağının yerdəyişməsi ilə də sıx bağlı olub. Məhz suyun çəkilməsi və ya hərbi basqınlar nəticəsində şəhər sakinlərinin buranı tərk etdiyi ehtimal olunur. Bu gün həmin ərazi "Şəhərgah təpəsi" adı ilə tanınır və dövlət tərəfindən arxeoloji irs kimi qorunur.